Tarihi Hanlar Bölgesi - 1. Bölüm

Osmanlı döneminde yapılan, 676 yıllık bir geçmişe sahip Hanlar Bölgesi'nin ve Türk kentinde çarşının ilk olarak Bursa’da nasıl oluştuğunu anlatan bir derleme...

   Hanlar, sosyal ve ticari hayatın önemli bir merkezidir. Uzak diyarlardan gelen tüccarlar, seyyahlar, dervişler ve keşişlerin konakladığı yerlerdir. Hanlar kent merkezindedir. Arabalarınızı, atlarınızı, kervan ile gelmişseniz develerinizi çekebileceğiniz ahırları vardır yanlarında. Avlularında sıra sıra dükkanlar, ikinci katlarında dinlenebileceğiniz odaları bulunur.

   Bursa, 14’ncü yüzyıldan itibaren, İran’dan gelen ipeğin ve Hindistan-Cidde-Halep üzerinden gelen baharatın sayesinde, ekonomik açıdan büyük bir gelişme göstermiştir. Özellikle, 16’ncı yüzyılda, doruğa çıkan ipek ve baharat ticareti, kente büyük canlılık kazandırır. Kentin meşhur; İpek, Koza, Fidan, Emir Hanları bu ticaretin kalbinin attığı yerlerdir. Bu dönemde, kentin nüfusu 75.000’e yakındı. Batı Avrupa’dan gelen birçok tüccar; özellikle Floransa ve Venedik’ten gelen İtalyanlar, bu dönemde kente yerleşip, ipek ve baharat karşılığında, Batı Avrupa yapımı yünlü dokumaları satmaya başladılar.

   Bursa’da satın alınan ipek ve baharat, buradan İstanbul’a geçiyor, oradan da ya Ege/Akdeniz üzerinden İtalya ve Batı Avrupa pazarlarına, ya da Karadeniz üzerinden Kili-Akkırman-Liviv (bugünkü Ukrayna) güzergahını izleyerek, Orta ve Doğu Avrupa pazarlarına çıkıyordu.

     Ümit (Fırtınalar) Burnu’ndan Ticaret

   Hem Osmanlı İmparatorluğu'na, hem de Bursa’ya büyük zenginlik getiren bu ticaret, 17’nci yüzyıldan itibaren İngiliz ve Hollandalılar'ın, Hint Okyanusu'nda hakimiyeti ele geçirip, baharat ve ipeği Avrupa’ya Ümit Burnu üzerinden direkt taşımaya başlamalarıyla, giderek azalmış ve önemini kaybetmiştir.

   Erken Osmanlı döneminde yapılan ve 676 yıllık bir geçmişe sahip Hanlar Bölgesi (En eski han Emir Han olup 1336 yılında yapılmıştır), Türk kentinde çarşının ilk olarak Bursa’da nasıl oluştuğunu göstermesi açısından önem taşımaktadır. Bu sebeple, Osmanlı İmparatorluğu’na hayat veren ve ticaret yollarının önemli bir durağı haline gelen bu hanları sizlere tanıtalım istedik. Bursa’da 25 kadar han bulunduğu için bölüm bölüm anlatmayı da uygun gördük. Bu bölümde sizlere "Balibeyhan, Koza Han ve Emir (Bey) Hanı'nı" anlatacağız...

Balibeyhan

İlk ve Tek 3 Katlı Han

15.yy sonlarında Fatih Sultan Mehmet döneminin Niğbolu Sancak Beyi Hamza Bey’in oğlu Balibey tarafından yaptırılan ve Osmanlı İmparatorluğu’nun ilk 3 katlı hanı olma özelliği taşıyan han, Bursa’nın en önemli tarihi miraslarındandır ve Bursa’da yegane 3 katlı handır. Türkiye’de de tek olduğu düşünülmektedir. Zira diğer hanlardaki belgelerde herhangi bir kayıta rastlanmamıştır.

Kapalıçarşı’daki ticari faaliyet için kent dışından gelen kafilelere hizmet etmesi amacıyla, çarşının karşısında bulunan bir alan üzerine yaptırılan 3 katlı hanın içerisinde 64 oda bulunmaktadır.

Yapıldığı dönemin ‘plaza’sı olarak nitelendirilebilecek Balibeyhan’ın, 1950’li yıllarda bazı bölümlerinin sığınak, 1970’li yıllarda ise bir bölümünün kahvehane olarak kullanıldığı bilinmektedir. 2010 yılında gerçekleştirilen çalışmalar sonucunda ise kentin tarih ve kültür merkezlerinden biri haline gelmiştir.

Koza Han

   Ulucami ile Orhan Cami arasındaki geniş sahadadır. 1490 yılında II. Bayezid, İstanbul'daki cami ve medresesine gelir temin etmek için yaptırmıştır. Evliya Çelebi’nin, 1640 yılında burayı ziyaret ettiği ve eserlerinde 'Acem Hanı' olarak zikrettiği hanın, bu han olduğu tahmin edilmektedir. Hanın mimari Abdül-ula bin Pulad Şah'dır. İki katlıdır. Üst katta 50, alt katta 45 olmak üzere 95 odası vardır.

    Bursa’nın Tekstil Merkezi

   Koza Han, eskiden ipek böceği kozalarının satışının yapıldığı bir yerdi. Kozalardan elde edilen ipek kumaşlar, Bursa’nın tekstil merkezi olmasında ilk rolü oynamıştır. Bursa ve çevresinde yaşayan, kendilerini Manavlar olarak ifade eden ve yaklaşık 1000 yıldır bu topraklarda yaşayan Türkler, İpek Böceği üreticiliğini, yüzyıllardır yapmaktadırlar. Orta Asya’dan gelen bu gelenek, burada da sürdürülmüştür.

   Kuzeydeki taç kapı, büyük taştan kabartma mavi çinilerle süslenmiş olup muhteşem görünüşe sahiptir. Üst katta güneye açılan bir kapısı, avludan ilave kapılara açılan geniş kapı ve buradan da Orhan Cami tarafına açılan bir kapısı vardır. Hanın iç kısmındaki geniş avlunun merkezinde mescid yer almaktadır. Mescid sekiz cephelidir, köşelerdeki ve ortadaki bir ayak üzerine oturmaktadır. Alt kısmı şadırvan şeklindedir.

   Orijinal durumunda hanın üzeri kubbe ile örtülü iken, yapılan onarımlarla üst örtüsü çatıya dönüştürülmüştür.

   Eski zamanlarda değişen adları: Cedir-i Evvel, Şimşek Hanı, Sırmakeş Hanı, Beylik Kervansarayı, Beylik Hanı, Cedid-i Amire ve Yeni Kervansaray’dır.


İngiltere Kraliçesi 2. Elizabeth ve Cumhurbaşkanı Gül'ün eşi Hayrünnisa Gül, Koza Han ziyaretinde...

Emir (Bey) Hanı

Hanların Temeli

Orhan Külliyesi'ne ait yapılardan biridir. 1336 yılında yapılmıştır. Bursa’da, Osmanlı İmparatorluğu’nun yaptığı ilk handır. Külliye; cami, medrese, imaret, mektep, hamam ve han (Emir Hanı) şeklinde tasarlanmıştır. Emir Hanı, tasarımı açısından dönemine göre büyük bir gelişmeyi ortaya koyar. Bu tasarım Osmanlı mimarlığının önemli yapı gruplarından olan hanlara temel oluşturmuştur.

Ulu Cami’nin kuzey doğusunda, Orhan Gazi tarafından yaptırılmıştır. 1522'ye kadar “Bezzazistan” olarak anılan han, külliyeye gelir getirmesi amacıyla yapılmıştır. (Bezzazistan: Bedesten sözcüğünün kökenini oluşturmaktadır.)

Bursa’ya Yapılan İlk Bedesten

Bursa’ya yapılan ilk bedesten olması bakımından önemli olan han, Bursa çarşısının çekirdeğini oluşturur.

Bu han, Osmanlı hanlarının ilk örneklerinden biri olup, şehir içi ticaretine uygun olarak yapılmıştır. 46.00x50.00 m. ölçüsünde kareye yakın dikdörtgen planlı, iç avlunun çevresinde iki katlı revaklar ve bunlara açılan odalardan oluşmaktadır. Ayrıca hanın arkasında küçük bir de ahırı bulunmaktaydı. Ancak, ahırın güneybatı köşesi 15. yüzyılın başında Ulu Cami'nin ikinci minaresine yer açmak için kesilmiştir.

Yapı kesme taş ve tuğla ile örülmüştür. Fil ayaklara oturan, tonozla örtülü iki katlı revak ve revaklara açılan tonozlu odalardan meydana gelmiştir. Hanın alt katında eşya depolamak amacıyla kullanılan penceresiz 36 mahzen, üst katında ise dışarıya bakan bir penceresi ve ocağı bulunan 38 oda bulunmaktadır. Üst kat revaklarının dört köşesinde birer kubbe yükselir. Hanın ortasında bir yenilenmiş şadırvan ve eski ağaçlar bulunur.

Duvar örgüsü çift sıra tuğla arasına taş biçimindedir. Alt kattaki kubbeler spiraller biçiminde uzanıp balıksırtı motifli küçük kemerler oluşturan tuğla örgü ile bezenmiştir. Bunlar, Bizans üslubundadır. Han, yapıldığı tarihten günümüze kadar birçok yangın ve deprem geçirdiğinden büyük hasara uğramasına karşın, yapılan doğru tadilatlarla günümüze ulaşmayı başarmıştır.

Derleyerek Hazırlayan :
Uğur Hacıoğlu
Şubat 2012

Yazar : Uğur HACIOĞLU

Bu haber 757 kez okundu

Paylas |

Yazarın Diğer Yazıları

Yorumlar (1)

Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış, Türkçe karakter kullanılmayan ve tamamı büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır. Ayrıca suç teşkil edecek hakaret içerikli yorumlar hakkında muhatapları tarafından dava açılabilmektedir.